Bir dönem Millî Eğitim Bakanlığı da yapmış olan Hasan Âli Yücel’e (bazı kaynaklar Osmanlı Milli Eğitim bakanı Emrullah Efendiye atfeder) atfedilen meşhur bir söz vardır: “Şu mektepler olmasa maarifi ne güzel idare ederdim!”
Bugün bu sözü biraz uyarlayalım:
“Şu muhalif gazeteler, televizyon kanalları ve sosyal medya olmasa ülkeyi ne güzel yönetirdik!”
Ne güzel olurdu değil mi? Kimse yolsuzluk sormayacak, kimse hukuksuzluğu gündeme getirmeyecek, kimse adaleti sorgulamayacak. Ekonomide işler yolunda mı, vatandaş geçinebiliyor mu, kamu kaynakları nasıl kullanılıyor, liyakat var mı, atamalar nasıl yapılıyor? Bunları kimse konuşmayacak.
İktidar ne söylerse doğru, ne yaparsa yerinde kabul edilecek. Eleştiri olmayacak, sorgulama olmayacak, hesap sorma olmayacak.
Ama mesele tam da burada başlıyor.
Demokrasi, herkesin iktidarı alkışladığı bir yönetim biçimi değildir. Demokrasi, iktidarın da muhalefetin de basının da hukuk karşısında sorumlu olduğu, farklı düşüncelerin özgürce ifade edilebildiği bir sistemdir.
Basın kimin hoşuna gidenleri söylemek zorunda?
Türkiye’de televizyon kanalları, gazeteler, internet yayınları, cemaatlerin, tarikatların, vakıfların ve farklı siyasi görüşlerin medya kuruluşları var. Herkes kendi düşüncesini anlatabiliyor gibi görünüyor.
Ancak iş iktidarın hoşuna gitmeyen haberleri yapmaya, kamu kurumlarını sorgulamaya ve bazı iddiaları gündeme taşımaya geldiğinde tablo değişiyor.
Bir tarafta devlet büyüklerine hakaret iddiasıyla gazeteciler ve sosyal medya kullanıcıları hakkında işlemler yapılırken, diğer tarafta Cumhuriyet’in kurucu değerlerine, Atatürk’e, millî değerlere ve anayasal düzene yönelik ağır ifadelerin karşısında aynı hassasiyetin gösterilip gösterilmediği tartışılıyor.
Burada mesele kimsenin hakaret etme özgürlüğü değildir. Hukuk herkes için eşit uygulanmalıdır.
Atatürk’e hakaret de, devlet kurumlarına yönelik tehdit de, herhangi bir vatandaşa yönelik hukuka aykırı saldırı da hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir. Ancak eleştiri ile hakareti, haber ile dezenformasyonu, gazetecilik faaliyeti ile suç teşkil eden eylemleri birbirine karıştırırsak geriye özgür basın kalmaz.
Eleştiren susturulursa geriye ne kalır?
TELE1, Halk TV ve son olarak Sözcü TV etrafında yaşanan gelişmeler, muhalif kesimlerde ciddi kaygılar oluşturuyor.
Bir televizyon kanalının yayın politikasını beğenmeyebilirsiniz. Haberlerini yanlış bulabilirsiniz. Yaptığı yorumlara katılmayabilirsiniz. Hatta sert biçimde eleştirebilirsiniz.
Fakat bunların hiçbiri tek başına bir medya kuruluşunun susturulmasını meşrulaştırmaz.
Hukuka aykırı bir durum varsa elbette soruşturulur. Suç varsa yargı önünde hesabı sorulur. Ancak yargı kararlarının siyasi tartışmaların gölgesinde kalmaması, kayyum ve yayın durdurma gibi ağır tedbirlerin hukuk devleti ilkelerine uygun, ölçülü ve denetlenebilir olması gerekir.
Bir de şu çelişkiye bakalım:
Bir gazeteci haber kaynağından aldığı bilgileri kamuoyuna duyurduğunda neden hedef hâline gelir? Haberin yanlış olduğu düşünülüyorsa bunun cevabı yine habercilikle, belgelerle ve hukukla verilmelidir. Basının haber kaynağını koruma hakkı da gazeteciliğin temel güvencelerindendir. Elbette bu hak sınırsız değildir; ancak gazetecinin kaynağını açıklamaya zorlanması da sıradan bir işlem gibi görülemez.
Bir ülkede gazeteciler haber yaptıkları için korkmaya başlıyorsa vatandaşlar da haber alma hakkını kaybetmeye başlar.
Dezenformasyonla mücadele mi, eleştiriyle mücadele mi?
Ülkemizde dezenformasyonla mücadele mekanizmaları var. Kamu kurumlarının açıklama yapma, yanlış bilgileri düzeltme ve kamuoyunu bilgilendirme imkânları da bulunuyor.
O hâlde soralım:
Bir haber yanlışsa doğrusunu açıklayın. Bir iddia asılsızsa belgeleri ortaya koyun. Bir kurum hakkında soru işareti varsa kamuoyunu tatmin edecek şeffaflığı gösterin.
Örneğin kamu kaynakları, çeşitli sandıklar, fonlar veya kurumsal mali yapılar hakkında sorular gündeme geliyorsa yapılması gereken gazetecileri susturmak değil, iddiaları açıklığa kavuşturmaktır.
Şeffaflık, güvenin en önemli şartıdır. Üstelik yanlış haberin en güçlü panzehiri yasak değil, doğru bilgidir. Ben olsam bütün televizyonları kapatırdım! Bazen insan ister istemez şöyle düşünmeden edemiyor: Madem eleştiri rahatsız ediyor, madem her soru sorun olarak görülüyor, madem her muhalif yayın bir tehdit gibi algılanıyor; o zaman bütün televizyonları kapatalım, yalnızca TRT kalsın. O da sadece resmî açıklamaları yayınlasın!
Böylece kimse kimseyi rahatsız etmez. Herkes aynı haberleri izler, aynı yorumları dinler, aynı başarı hikâyelerini okur.
Elbette bu bir çözüm önerisi değil, yaşananlara yönelik ironik bir itirazdır.
Çünkü böyle bir ülke güçlü olmaz. Sadece eleştiriden arındırılmış, kendi sesini kendisi duyan bir ülke olur.
Oysa güçlü devlet, eleştiriden korkmayan devlettir. Güçlü iktidar, kendisine yöneltilen sorulara cevap verebilen iktidardır.
Basının da sorumluluğu vardır. Yalan haber yapmamak, terör propagandasına alet olmamak, kamu güvenliğini tehlikeye atmamak, kişilik haklarına saygı göstermek zorundadır. Basın özgürlüğü sorumsuzluk anlamına gelmez.
Ancak bu sorumluluk, gazeteciliğin iktidarı denetleme görevini ortadan kaldırmaz.
Cumhuriyet’in bize öğrettiği en önemli şey biz bu Cumhuriyet’i farklı düşüncelerin susturulması için değil, milletin kendi iradesiyle yönetilmesi için kurduk.
Millî egemenlik yalnızca sandığa gidip oy kullanmak değildir. Vatandaşın bilgiye ulaşabilmesi, yönetenleri sorgulayabilmesi ve yanlış gördüğüne itiraz edebilmesidir.
Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet’in temelinde de milletin iradesi vardır.
Bugün Cumhuriyet’e, demokrasiye ve hukuk devletine sahip çıktığımızı söylüyorsak bunun gereğini yalnızca işimize geldiğinde değil, hoşumuza gitmeyen sesler karşısında da yerine getirmeliyiz.
Çünkü basın özgürlüğü yalnızca bizim gibi düşünenlerin değil, bizim gibi düşünmeyenlerin de hakkıdır.
Sonuçta iktidarlar değişir, gazeteler değişir, televizyonlar değişir. Ama hukuk ve özgürlükler kalıcı olmak zorundadır.
Unutmayalım: Bir ülkede basın sustuğunda yalnızca gazeteciler susmaz; vatandaşın haber alma hakkı, toplumun denetim gücü ve demokrasinin nefesi de susar.
Şu basın olmasa ülkeyi ne güzel yönetirdik diyenlere son sözümüz şu olsun:
Ülke, kimsenin eleştirmediği zaman değil; herkesin özgürce konuşabildiği, yönetenlerin de hesap verebildiği zaman güzel yönetilir.!